Προστασία της φύσης στον κόσμο και στην Ελλάδα

Οι διεθνείς συνθήκες, το Δίκτυο Natura 2000 και η Ελλάδα.

Η ανάγκη προστασίας της βιοποικιλότητας και της γεωποικιλότητας σε παγκόσμιο επίπεδο γίνεται ολοένα και περισσότερο επιτακτική. Η πρώτη προσπάθεια θεσμοθέτησης προστατευόμενης περιοχής παγκοσμίως έγινε το 1872, με την ίδρυση του Εθνικού Πάρκου Yellowstone στις Η.Π.Α.

Στην Ελλάδα, η πρώτη προστατευόμενη περιοχή ήταν ο Εθνικός Δρυμός Ολύμπου (1938) αν και είχαν προηγηθεί προσπάθειες που όριζαν την προστασία ορισμένων περιοχών, όπως ο Νόμος 4273/29, με τον οποίο καθοριζόταν ο θεσμός των «προστατευτικών δασών».

Από το 1872 μέχρι σήμερα, σε ολόκληρο τον κόσμο χιλιάδες περιοχές έχουν χαρακτηριστεί προστατευόμενες. Ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους και τον απαιτούμενο βαθμό προστασίας, υπάγονται σε διάφορες κατηγορίες, όπως, για παράδειγμα, περιοχές απόλυτης ή αυστηρής προστασίας, εθνικά πάρκα, μνημεία της φύσης, φυσικά καταφύγια, τοπία φυσικού κάλλους.

Η Ευρώπη χαρακτηρίζεται από ποικιλία οργανισμών και τοπίων. Διάφοροι φυσικοί κίνδυνοι όμως αλλά και ανθρώπινες παρεμβάσεις απειλούν τη βιοποικιλότητα και τη γεωποικιλότητά της. Αναγνωρίζοντας την ανάγκη να προστατευτεί η φυσική κληρονομιά, να αναχαιτιστεί η καταστροφή των οικοτόπων, η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) ανέλαβε διεθνείς δεσμεύσεις για την προστασία της φύσης, υπογράφοντας συμβάσεις όπως:

  • του Ραμσάρ, για τη διατήρηση των υγροτόπων (1971)
  • του Ελσίνκι, για τη Βαλτική Θάλασσα (1974)
  • της Βαρκελώνης, για τη Μεσόγειο (1976)
  • της Βόνης, για τα αποδημητικά είδη (1979)
  • της Βέρνης, για την άγρια ζωή και τους φυσικούς οικοτόπους στην Ευρώπη (1979)
  • για την προστασία των Άλπεων (1991)
  • του Ρίο, για την αειφορία και τη βιοποικιλότητα (1992)

Οι προσπάθειες για τη διατήρηση της φυσικής κληρονομιάς της Ευρώπης εκφράστηκαν σε κοινοτικό επίπεδο με την έκδοση δύο σχετικών Οδηγιών:

  • Οδηγία για τα άγρια πουλιά (79/409/ΕΟΚ). Έχει ως σκοπό τη λήψη μέτρων από τα κράτη μέλη, ώστε να διαφυλαχθούν οι πληθυσμοί των άγριων ειδών της ορνιθοπανίδας, καθώς και τα ενδιαιτήματά τους.
  • Οδηγία για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων, καθώς και της αυτοφυούς χλωρίδας και άγριας πανίδας (92/43/ΕΟΚ). Τα κράτη μέλη έχουν κληθεί να ορίσουν Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ, Special Protection Areas, SPA) και Τόπους Κοινοτικής Σημασίας (ΤΚΣ, Sites of Community Importance, SCI), Προτεινόμενους Τόπους Κοινοτικής Σημασίας (ΠΤΚΣ, pSCI), και να διαμορφώσουν προγράμματα που θα συνδυάζουν τη μακροπρόθεσμη προστασία των περιοχών αυτών με τις κοινωνικοοικονομικές δραστηριότητες των κατοίκων, ώστε να επιτυγχάνεται αειφόρος ανάπτυξη.

Αυτές οι δύο Οδηγίες αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) για την περιβαλλοντική προστασία. Στόχος της ευρωπαϊκής πολιτικής δεν είναι να οδηγεί τις προστατευόμενες περιοχές σε αναπτυξιακή νάρκη και απερήμωση. Αντίθετα, προωθείται η ενσωμάτωση αναπτυξιακών δράσεων με ταυτόχρονη περιβαλλοντική προστασία. Τα κράτη μέλη της Ε.Ε. συνέταξαν –και τα νέα μέλη συντάσσουν– Εθνικούς Καταλόγους με τις περιοχές ιδιαίτερου φυσικού ενδιαφέροντος οι οποίες τελούν υπό προστασία. Οι περιοχές αυτές θα αποτελέσουν το Ευρωπαϊκό Οικολογικό Δίκτυο NATURA 2000.

Επομένως, το Δίκτυο NATURA 2000 είναι ένα δίκτυο περιοχών στο έδαφος των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι οποίες πρέπει να προστατεύονται επειδή έχουν ιδιαίτερη οικολογική σημασία. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για το μεγαλύτερο οικολογικό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών παγκοσμίως, καθώς περιλαμβάνει περισσότερες από 26.000 προστατευόμενες περιοχές και καλύπτει συνολική έκταση ισοδύναμη με το 1/5 περίπου του εδάφους της Ε.Ε.

Στην Ελλάδα έχουν ήδη απογραφεί και χαρτογραφηθεί οι περιοχές που πληρούν τις προϋποθέσεις ώστε να ανήκουν στο Δίκτυο NATURA 2000. Περιλαμβάνονται δάση, βοσκότοποι, παραλίες, θάλασσες, λιμνοθάλασσες, αλυκές, βάλτοι, αγροτικές περιοχές, κ.ά. Το έργο υλοποιήθηκε μέσω μελετών που πραγματοποιήθηκαν από τα Τμήματα Βιολογίας των Πανεπιστημίων Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Πατρών, το Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, από τα Ερευνητικά Ιδρύματα Ε.Κ.Θ.Ε., Ι.Ν.ΑΛ.Ε., Ι.ΘΑ.ΒΙ.Κ. και από μελετητικά γραφεία. Σήμερα, το 23,86% της έκτασης της Ελλάδας συμπεριλαμβάνεται στο Δίκτυο NATURA 2000.

Το 1999 θεσμοθετήθηκαν 27 Φορείς Διαχείρισης (Φ.Δ.) προστατευόμενων περιοχών της Ελλάδας. Η ίδρυσή τους έγινε το 2003 (με εξαίρεση το Φ.Δ. Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Ζακύνθου, ο οποίος ιδρύθηκε το 2000). Για διαφόρους λόγους δεν έγινε δυνατή η ίδρυση Φ.Δ. για κάθε μία από τις προστατευόμενες περιοχές του Δικτύου, ούτε η ένταξη όλων των περιοχών σε κάποιο φορέα. Από το σύνολο των περιοχών του Δικτύου, τελικώς επιλέχθηκαν περιοχές με βάση την προτεραιότητα προστασίας τους. Σε κάθε Φορέα Διαχείρισης ανήκει μία περιοχή ή μία ομάδα γεωγραφικά γειτονικών περιοχών. Οι Φ.Δ. συντονίζονται από την Επιτροπή ΦΥΣΗ 2000.